تاب‌آوری زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی؛ از صرفه‌جویی ارزی تا کاهش آسیب‌پذیری صنعت دارو
پنل تخصصی «مدیریت زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی؛ تاب‌آوری، بهره‌وری و رقابت‌پذیری» در هشتمین نمایشگاه بین‌المللی فارمکس خاورمیانه ۲۰۲۶ برگزار شد؛ نشستی که در آن مدیران و صاحب‌نظران صنعت دارو، ابعاد اقتصادی و راهبردی تولید مواد مؤثره دارویی در داخل کشور، صرفه‌جویی ارزی و شاخص‌های تاب‌آوری زنجیره تأمین را مورد بحث و بررسی قرار دادند.
این پنل تخصصی با دبیری دکتر حسن بایرامی، عضو هیأت‌مدیره سندیکای تولیدکنندگان مواد اولیه دارویی، برگزار شد و برخلاف قالب سخنرانی‌های متوالی، ساختاری مبتنی بر پرسش و پاسخ و گفت‌وگوی مستقیم میان اعضای پنل داشت. این شیوه موجب شد موضوع زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی از زوایای مختلف تولیدی، اقتصادی، مدیریتی و سیاست‌گذاری مورد بررسی قرار گیرد.
یکی از محورهای اصلی این نشست، نقش تولید داخلی مواد مؤثره دارویی (API) در صرفه‌جویی ارزی و کاهش وابستگی زنجیره تأمین دارو به منابع خارجی بود. اعضای پنل درباره این موضوع بحث کردند که ارزیابی مزیت تولید داخلی نباید صرفاً به مقایسه قیمت خرید داخلی و خارجی محدود شود و لازم است نقش آن در پایداری دسترسی، کاهش ریسک‌های تأمین و تقویت ظرفیت تولید صنعت داروی کشور نیز مورد توجه قرار گیرد.
تاب‌آوری؛ فراتر از میزان تولید داخلی
یکی از پرسش‌های محوری مطرح‌شده در این پنل این بود که اساساً تاب‌آوری تولید و زنجیره تأمین مواد مؤثره دارویی با چه شاخص‌هایی باید سنجیده شود؟
در جریان بحث‌ها، موضوع تاب‌آوری از منظر توان زنجیره تأمین برای ادامه فعالیت در شرایط اختلال مورد توجه قرار گرفت؛ به‌ویژه شرایطی که تأمین مواد اولیه، منابع ارزی، حمل‌ونقل، تجارت خارجی یا دسترسی به تأمین‌کنندگان خارجی با محدودیت مواجه می‌شود.
بر همین اساس، بحث اعضای پنل از «وجود تولید داخلی» فراتر رفت و بر ضرورت توجه به عواملی نظیر پایداری تولید، استمرار دسترسی به مواد اولیه، کاهش نقاط آسیب‌پذیر زنجیره، تنوع‌بخشی به منابع تأمین و توان پاسخ صنعت به شوک‌های بیرونی متمرکز شد.
صرفه‌جویی ارزی؛ یکی از ابعاد ارزش تولید API
موضوع دیگر این پنل، صرفه‌جویی ارزی ناشی از تولید مواد مؤثره دارویی در داخل کشور بود.
در این بخش، تولید داخلی API از منظر اقتصادی و راهبردی مورد بحث قرار گرفت. تأمین داخلی مواد مؤثره می‌تواند علاوه بر کاهش نیاز به واردات محصول مشابه، ظرفیت صنعتی و دانش فنی ایجادشده در کشور را نیز حفظ کند. از این منظر، ارزیابی اقتصادی تولید مواد اولیه دارویی نیازمند نگاهی فراتر از هزینه کوتاه‌مدت خرید است و باید آثار آن بر کل زنجیره ارزش دارو نیز مورد توجه قرار گیرد.
در عین حال، تأکید شد که تقویت تولید داخلی باید همراه با بهره‌وری و رقابت‌پذیری باشد؛ موضوعی که در عنوان پنل نیز مورد تأکید قرار گرفته بود. به بیان دیگر، تاب‌آوری پایدار زمانی ایجاد می‌شود که ظرفیت داخلی علاوه بر قابلیت استمرار تولید، از نظر کیفیت، فناوری و اقتصاد تولید نیز توان رقابت داشته باشد.
از «خودکفایی» تا «زنجیره تأمین تاب‌آور»
یکی از موضوعات مهمی که از مجموعه مباحث پنل قابل استخراج بود، تفاوت میان افزایش صرف تولید داخلی و ایجاد یک زنجیره تأمین تاب‌آور است.
در یک زنجیره تاب‌آور، سؤال فقط این نیست که «چه میزان از مواد اولیه در داخل تولید می‌شود؟»؛ بلکه باید پرسید در صورت ایجاد اختلال، زنجیره دارویی کشور تا چه اندازه قادر است تولید خود را حفظ کند، منابع جایگزین در اختیار داشته باشد و در مدت قابل قبول به شرایط پایدار بازگردد.
از این منظر، توسعه صنعت مواد اولیه دارویی زمانی می‌تواند به افزایش امنیت زنجیره دارو منجر شود که سیاست‌های تولید، تأمین، فناوری، سرمایه‌گذاری و تجارت خارجی در کنار یکدیگر دیده شوند.
گفت‌وگوی صنعت درباره یکی از مسائل راهبردی دارو
برگزاری این پنل در فارمکس خاورمیانه ۲۰۲۶ فرصتی برای طرح یکی از مسائل بنیادین صنعت داروی کشور فراهم کرد: اینکه ارزش واقعی صنعت مواد اولیه دارویی را با چه شاخص‌هایی باید سنجید؟
صرفه‌جویی ارزی، میزان داخلی‌سازی، ظرفیت تولید و قیمت تمام‌شده، هر یک بخشی از پاسخ هستند؛ اما در شرایطی که زنجیره‌های تأمین جهانی با انواع ریسک‌های اقتصادی، تجاری و لجستیکی مواجه‌اند، مفهوم Resilience یا تاب‌آوری نیز به یکی از شاخص‌های مهم ارزیابی ظرفیت صنعت تبدیل شده است.
از این منظر، یکی از پیام‌های اصلی مباحث مطرح‌شده در پنل را می‌توان چنین خلاصه کرد:
مزیت تولید داخلی مواد مؤثره دارویی فقط در میزان ارزی که از خروج آن جلوگیری می‌شود خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از ارزش راهبردی این ظرفیت، در میزان تاب‌آوری‌ای است که برای زنجیره تأمین داروی کشور ایجاد می‌کند.
پنل «مدیریت زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی؛ تاب‌آوری، بهره‌وری و رقابت‌پذیری» در هشتمین نمایشگاه بین‌المللی Pharmex Middle East 2026 و با حضور جمعی از مدیران و صاحب‌نظران صنعت دارو برگزار شد .
